Lần đầu tiên tôi gặp Lâm Niệm là trong văn phòng của thầy Trần. Cô bé cầm đơn xin nghỉ học mỏng tang, các đốt ngón tay siết chặt đến trắng bệch, nhưng lưng vẫn giữ thẳng tắp, như một nhành lau đứng giữa giông bão cũng không chịu khuất phục. Ðôi mắt cô bé sưng đỏ, nhưng ánh nhìn lại có một sự tỉnh táo đến gần như liều lĩnh.
Khoảnh khắc ấy, tôi như nhìn thấy chính mình của nhiều năm về trước. Tuổi thơ của tôi ngập trong mùi khói bếp và những tiếng mắng nhiếc “đồ con gái vô dụng”.
Mẹ tôi sinh liền ba con gái, tôi là đứa con giữa. Cả nhà như bị một màn sương u ám vô hình bao phủ. Cha tôi lúc nào cũng ngồi thu lu ở ngưỡng cửa rít thuốc, còn tiếng thở dài của bà nội thì có thể xuyên qua cả tường đất. Cháo trong bát, phần của em trai đặc quánh có thể cắm đứng đũa, còn ba chị em tôi thì loãng đến soi được cả bóng người.
Năm tôi bảy tuổi, vào mùa thu, trường làng khai giảng. Những cậu bé cùng trang lứa đeo cặp sách mới đi ghi danh, tôi thì bám vào khung cửa, trông ngóng đến rớm nước mắt.
“Con gái học hành làm gì? Biết mấy chữ, biết tính toán, sau này lấy chồng không bị lừa là được rồi.” Bà nội vừa khâu đế giày vừa lẩm bẩm, không buồn ngẩng đầu.
Cha tôi cũng chỉ lặng lẽ nói: “Nhà mình làm gì còn tiền dư? Năm sau thằng bé cũng phải đi học rồi.”
Tôi cắn môi, không khóc, chạy ra bờ sông sau làng ngồi cả buổi chiều. Dòng nước chảy xiết cuốn trôi những chiếc lá khô, cũng như muốn cuốn luôn chút hy vọng mờ nhạt cuối cùng trong tôi.
Ba ngày sau, một người phụ nữ lạ mặc đồ cán bộ, đeo kính, tới nhà tôi. Chị ấy là cán bộ mới của Hội Phụ nữ huyện, họ Phương. Chị ấy nói chuyện rất lâu với cha mẹ tôi trong phòng khách, giọng lúc cao lúc thấp.
Tôi trốn sau cánh cửa bếp, nghe thấy cha tôi biện hộ lúng túng, nghe thấy bà nội gào lên.
Cũng nghe thấy giọng nói rõ ràng, điềm tĩnh của chị Phương: “… Bây giờ là xã hội mới rồi, nam nữ bình đẳng không chỉ là khẩu hiệu. Con gái đi học, biết điều, có bản lĩnh, sau này hiếu thảo với cha mẹ, xây dựng quê hương, có chỗ nào thua kém con trai? Nhà nước có chính sách, con gái đi học có hỗ trợ. Nếu nhà thật sự khó khăn…”
Chị ấy ngừng lại một chút, tôi nghe thấy tiếng lục lọi lấy đồ. “Ðây là một trăm đồng, là tiền cá nhân tôi ứng trước học phí và sách vở năm nay cho cháu. Chỉ có một yêu cầu: cho cháu đi học. Chỉ cần cháu muốn học, thi đỗ, tiền học phí và sinh hoạt sau này, tôi sẽ tìm cách lo.”
Căn phòng bỗng im phăng phắc. Một trăm đồng khi đó là số tiền rất lớn. Cha và bà nội tôi bị chấn động, có thể là vì tiền, cũng có thể là vì khí chất không cho phép từ chối của chị Phương – người đại diện cho ‘chính quyền cấp trên’. Cuối cùng, họ gật đầu.
Chị Phương bước ra, tìm thấy tôi đang co ro sau cửa bếp. Chị ngồi xuống, dùng khăn tay lau khuôn mặt lấm lem của tôi, đặt một cây bút chì mới tinh, có đầu tẩy vào tay tôi.
“Con gái, nhớ lấy,” Ðôi mắt chị sau tròng kính sáng như sao. “Càng nhiều người nghĩ cháu không làm được, cháu càng phải chứng minh cho họ thấy. Học hành là sức mạnh duy nhất mà con gái có thể nắm chặt trong tay, không ai có thể cướp đi.”
Bàn tay chị rất ấm, câu nói ấy như một đốm lửa rơi vào trái tim tôi đang lạnh cứng.
Tôi bắt đầu học như điên dại. Ðèn dầu làm mũi tôi đen nhẻm, tay nứt toác vì giá lạnh, nhưng thế giới trong sách rộng lớn đến mức có thể khiến tôi quên đi ánh mắt lạnh lẽo và cái bụng đói ở nhà. Mỗi học kỳ, chị Phương đều nhờ người gửi học phí và chút tiền tiêu vặt cho tôi, thỉnh thoảng còn có vài quyển sách cũ.
Trong thư, chị ấy chưa bao giờ hỏi tôi được bao nhiêu điểm, mà chỉ hỏi: “Gần đây đọc cuốn gì?”, “Có chuyện gì không hiểu không?”.
Tốt nghiệp tiểu học, tôi là học sinh đứng đầu toàn xã. Cha nhìn bảng điểm, lần đầu tiên không mắng “vô tích sự”, chỉ ngậm tẩu thuốc, ánh mắt khó đoán.
Lên cấp hai, tôi phải học nội trú ở thị trấn. Bà nội lẩm bẩm “lại thêm một khoản”, cha thì lặng lẽ hút hết một điếu thuốc rồi chia nửa số tiền bán heo cho tôi: “Tiết kiệm mà tiêu.”
Tôi hiểu, đó không hoàn toàn là tình thương, mà còn có phần e dè trước chị Phương – người không ngừng hỗ trợ, và cả chút ít thay đổi mà có lẽ đến họ cũng không nhận ra: họ đã bắt đầu nhìn tôi – đứa con gái này – với ánh mắt khác đi một chút.
Lên cấp ba, tôi thi đỗ trường Nhất Trung của huyện. Khi đó chị Phương đã được điều chuyển lên thành phố làm việc, nhưng sự giúp đỡ chưa từng gián đoạn. Số tiền chị gửi nhiều hơn, thư cũng dài hơn, bắt đầu trao đổi thời sự, giới thiệu tiểu sử danh nhân.
Trong thư, chị viết: ‘Minh Hoa, thế giới rộng lớn lắm, đừng để ngọn núi trước mắt che khuất tầm nhìn của cháu. Cháu phải bước ra ngoài, nhìn xem phía bên kia núi là gì.”
Năm lớp mười hai, mẹ tôi bệnh nặng. Gia đình muốn tôi nghỉ học để về chăm mẹ, tiện thể… xem mắt. Tôi đi bộ suốt đêm, ba mươi dặm đường núi để đến được bưu điện thị trấn, dùng số tiền ăn tôi tích góp bấy lâu để gọi một cuộc điện thoại đường dài cho cô Phương cán bộ.
Ðầu dây bên kia, giọng cô vẫn trầm ổn và đầy nội lực: “Ðừng sợ. Học phí cứ để đó, đừng lo. Bệnh của mẹ em, cô sẽ nhờ người quen ở bệnh viện huyện giúp. Việc của em là yên tâm ôn tập, thi cho đậu.”
Cô không nuốt lời. Bệnh của mẹ tôi được chữa trị kịp thời, và tôi cũng nhận được giấy báo trúng tuyển vào một trường đại học ở tỉnh thành. Tôi là nữ sinh đầu tiên trong làng đỗ đại học.
Hôm tiễn tôi đi, cha tôi phá lệ, đưa tôi ra tận đầu làng, dúi vào tay tôi một quả trứng luộc, yết hầu nghẹn lại mấy lần, cuối cùng chỉ nói được một câu: “Lên thành phố rồi, nhớ sống cho tốt.”
Bà nội đứng ở phía xa nhìn theo, không bước lại gần, nhưng cũng không buông lời cay nghiệt như trước nữa.
Tôi quay đầu nhìn lại ngôi làng nơi tôi đã sống suốt mười tám năm, trong lòng không có quá nhiều quyến luyến, chỉ trào dâng một luồng nhiệt huyết mãnh liệt – muốn thoát khỏi tất cả, muốn chứng minh điều gì đó. Thứ nặng nhất trong chiếc ba lô tôi mang theo, là tất cả những bức thư mà cô Phương đã gửi cho tôi suốt bao năm qua.
Ðại học là bước ngoặt lớn trong cuộc đời tôi. Tôi học như người đói khát, kiêm nhiều công việc bán thời gian, mở rộng tầm nhìn ra thế giới, cũng trải nghiệm sâu sắc vô vàn rào cản vô hình mà phụ nữ phải đối mặt trong xã hội và công việc.
Lúc ấy, cô Phương đã là một cán bộ có ảnh hưởng ở thành phố. Cô nói với tôi: “Muốn thay đổi định kiến, không thể chỉ than vãn hay chờ đợi. Em phải làm cho mình trở nên đủ quan trọng, quan trọng đến mức người ta không thể làm ngơ trước tiếng nói của em. Em phải tạo ra giá trị, giá trị thực sự về kinh tế và xã hội. Ðó mới là đạo lý cứng rắn nhất.”
Tôi đã ghi nhớ câu ấy suốt cả đời.
***
Sau khi tốt nghiệp, tôi vào làm tại một doanh nghiệp nhà nước, bắt đầu từ vị trí kỹ thuật viên. Khi người khác tán gẫu uống trà, tôi vùi đầu trong xưởng và thư viện. Khi người khác tranh nhau việc nhẹ, tôi chủ động nhận những nhiệm vụ kỹ thuật khó khăn nhất.
Mồ hôi không biết nói dối – vài năm sau, tôi trở thành nữ kỹ sư trẻ nhất của nhà máy. Khi doanh nghiệp nhà nước cải tổ, tôi ngửi thấy cơ hội. Bất chấp sự phản đối của cả nhà và những lời dị nghị kiểu “phụ nữ mà bày đặt bon chen”, tôi kiên quyết nghỉ việc để khởi nghiệp.
Cái khổ của khởi nghiệp, người ngoài không thể hiểu hết. Tôi lăn lộn trong một ngành nghề toàn đàn ông, chịu đủ ánh mắt lạnh lùng, nghi ngờ, những trò chơi xấu, thậm chí bị chèn ép lộ liễu. Mỗi lần không thể chịu nổi nữa, tôi lại nhớ đến bàn tay của cô Phương, nhớ đến cây bút chì có đầu gôm mà cô đặt vào tay tôi, nhớ đến những lời cô viết trong thư. Tôi không đơn độc – tôi mang trên mình kỳ vọng, và sứ mệnh chứng minh.
“Minh Hoa Khoa Kỹ” của tôi bắt đầu chỉ là một xưởng nhỏ, chuyên về linh kiện vật liệu mới, một lĩnh vực còn rất mới mẻ khi ấy. Chất lượng tốt, giá hợp lý, dịch vụ tận tâm, tôi nắm bắt được cơ hội thị trường, công ty ngày càng phát triển.
Khi có tiền, việc đầu tiên tôi làm là quyên góp xây một phòng thí nghiệm và thư viện ở huyện, mang tên “Minh Hoa” – nhưng tôi biết, người đặt nền móng thật sự chính là cô Phương. Tôi bắt đầu chủ động tìm kiếm và giúp đỡ những cô bé giống như mình ngày xưa, bị hoàn cảnh trói buộc, có nguy cơ bỏ học. Tôi tài trợ học phí, tạo cơ hội thực tập, hướng dẫn con đường sự nghiệp. Tôi không yêu cầu các em biết ơn, chỉ cần ký một bản “cam kết”: Sau này nếu có khả năng, hãy truyền tiếp sự giúp đỡ ấy cho một cô bé khác đang cần nó.
Thầy Trần liên hệ với tôi, kể về một học sinh tên Lâm Niệm, hoàn cảnh bất ngờ thay đổi, định nghỉ học. Khi ấy tôi đang xem một loạt đơn xin hỗ trợ mới. Thầy nhấn mạnh đến cuốn vở toán dày đặc những dòng suy luận, và sự kiên cường mà em ấy thể hiện giữa nghịch cảnh.
“Giám đốc Lý, ánh mắt con bé ấy có ánh sáng, trong tim có ngọn lửa, nó chỉ thiếu một cơn gió đông. Ðáng tiếc quá.” Thầy Trần thở dài qua điện thoại.
Tôi lập tức lái xe đến thị trấn. Ngay giây phút nhìn thấy Lâm Niệm, tôi biết thầy Trần nói không sai. Ánh mắt tỉnh táo và bướng bỉnh mà nghịch cảnh rèn ra ấy, tôi quá quen thuộc rồi. Ðó không phải là van xin, mà là một cuộc thương lượng, cô bé ấy dùng tương lai quý giá nhất của mình làm con bài, để đổi lấy sự sống cho gia đình. Tôi khâm phục tinh thần trách nhiệm đó, và càng xót xa trước sự “trưởng thành” quá sớm.
Tôi đưa ra điều kiện, đó không phải bố thí, mà là đầu tư, cũng là một bài kiểm tra. Tôi muốn xem, khi có được cơn gió đông ấy, cô bé có thể bay cao đến đâu.
Và cô ấy đã không khiến tôi thất vọng. Ðạt điểm sàn trung học cơ sở, vươn lên trong ba năm trung học phổ thông, rồi thi đại học xuất sắc, chọn ngành khoa học vật liệu – vừa hợp với đam mê, vừa phù hợp với hướng phát triển của công ty tôi.
Trong thời gian học đại học, cô ấy chủ động liên hệ với tôi, trao đổi về xu hướng ngành, xin ý kiến về lựa chọn chuyên môn. Cô ấy nhận sự hỗ trợ của tôi, nhưng khao khát nhiều hơn là sự công nhận của tôi. Tôi cảm nhận rõ ràng rằng, cô bé đang không ngừng nỗ lực để trưởng thành thành một người có thể đối thoại ngang hàng với tôi, thậm chí một ngày nào đó có thể sát cánh cùng tôi trên con đường sự nghiệp.
Sau khi tốt nghiệp, cô chọn trở về làm việc tại Minh Hoa Khoa Kỹ, bắt đầu từ vị trí cơ sở. Cô chăm chỉ, chịu khó tìm tòi, không hề nôn nóng hay hời hợt. Khi dự án cô tham gia đạt được bước đột phá, tôi còn vui hơn cả lúc ký được đơn hàng lớn. Vì điều đó không chỉ khẳng định ánh mắt nhìn người của tôi là đúng, mà còn chứng minh rằng “tri thức thay đổi vận mệnh” không phải là lời nói suông, chứng minh rằng phụ nữ hoàn toàn có thể toả sáng trong lĩnh vực công nghệ cốt lõi.
Sau đó, cô mua nhà, đón ông bà nội và bà ngoại lên thành phố cùng chung sống. Tại sân nhỏ hôm chia tay ở quê, khi đối mặt với sự quấy rầy và đòi hỏi vô lý từ người cha ruột, cô quyết đoán gọi cảnh sát, bình tĩnh xử lý. Khoảnh khắc ấy, tôi biết – cô đã thực sự trưởng thành, đôi cánh đã đủ cứng cáp, đủ để che chắn gió mưa, bảo vệ những người mà cô muốn bảo vệ.
Về sau, chúng tôi cùng sáng lập ra Quỹ Học Bổng Cho Bé Gái “Mầm Non”. Tại lễ khánh thành, Lâm Niệm với tư cách là ủy viên hội đồng quản trị, phát biểu trước toàn thể quan khách. Cô mặc bộ váy vest thanh lịch, đứng dưới ánh đèn sân khấu, điềm tĩnh, tự tin, kể lại câu chuyện của chính mình, kể về việc giáo dục đã soi sáng cuộc đời cô – một cuộc đời từng có thể bị bóng tối nuốt chửng.
Cô kết bài phát biểu bằng những lời này:
“Tôi từng là một hạt giống suýt nữa bị vứt bỏ trong khe đá. Là nhờ nhiều người đã dùng tình yêu và tri thức tưới tắm, tôi mới có thể nảy mầm, lớn lên. Hôm nay, chúng ta quy tụ tại đây, là để thắp lên nhiều ngọn đèn hơn nữa, tưới tắm nhiều hạt giống hơn nữa. Bởi chúng ta tin rằng: Mỗi giấc mơ của một bé gái đều xứng đáng được bảo vệ; mỗi sức mạnh của một bé gái đều không nên bị phụ bạc.”
Bên dưới vang lên tràng pháo tay như sấm.
Tôi ngồi hàng ghế đầu, nhìn cô gái toả sáng trên sân khấu, mắt tôi ươn ướt. Trong thoáng chốc, thời gian như quay ngược lại. Tôi như thấy lại cô bé ngày nào co ro sau cửa bếp, trong mắt đầy nước mà không dám rơi lệ; thấy lại thiếu nữ trong phòng làm việc nắm chặt đơn xin bảo lưu, lưng thẳng tắp không chịu khuất phục; và thấy lại đôi mắt kiên định, dịu dàng của cô Phương sau cặp kính.
Truyền lửa, chính là như vậy.
Sau lễ, Lâm Niệm bước đến bên tôi, giống hệt buổi chiều năm xưa ngoài phòng bệnh, nhẹ nhàng nắm lấy tay tôi.
“Giám đốc Lý,” giọng cô có chút nghẹn ngào, nhưng ánh mắt lại sáng như sao trời, “cảm ơn cô. Nếu năm xưa không có cơn gió đông ấy từ cô, thì đã không có tôi của ngày hôm nay.”
Tôi siết tay cô lại, vỗ nhẹ lên mu bàn tay. “Không, con à.” Tôi nhìn ra ngoài khung cửa, nơi ánh mặt trời rực rỡ đang chiếu xuống những khuôn mặt thanh xuân, tràn đầy sức sống. “Người con nên cảm ơn là chính con, người đã không từ bỏ học hành, không trốn tránh trách nhiệm dù trong nghịch cảnh. Còn cô, chỉ là người truyền lại ngọn lửa mà dì Phương đã từng trao cho cô. Và hôm nay, cô lại trân trọng đặt ngọn lửa đó vào tay con. Con xem, ngọn lửa ấy, chẳng phải đang cháy ngày một rực rỡ đó sao?”
Cô gật đầu mạnh mẽ, trong ánh lệ ánh lên nụ cười rạng rỡ nhất.
Ðúng vậy! Hạt giống đã gieo, tương lai nhất định sẽ nở rộ như rừng, sáng chói khắp trời.
Còn chúng tôi, những người đi thắp đèn, rồi sẽ trong ánh sáng mình và nhau tỏa ra, nhìn thấy một tương lai rực sáng và công bằng hơn bao giờ hết.
HẾT.
