Sáng hôm sau, lúc 9 giờ 08 phút, tôi vừa ngồi xuống thì trong hộp thư đã có thêm một email mới. Người gửi là trưởng dự án, và trong phần cc là cả một hàng dài: bộ phận nghiệp vụ, sản phẩm, pháp chế và cả tôi. Tiêu đề rất ngắn gọn: “Về bản giải trình nội bộ cho vấn đề bất thường trong kết toán.”
Khi tôi mở mail, trong lòng đã có một linh cảm. Ðoạn đầu của nội dung viết theo kiểu rất “chính thức”, đại ý là: sau khi hệ thống, phát hiện có vấn đề trong dữ liệu kết toán, cần nội bộ rà soát ranh giới trách nhiệm để tránh có thông tin bất nhất khi đối ngoại. Văn phong có vẻ trung lập, nhưng khi tôi kéo xuống tiếp, ánh mắt liền dừng lại.
Phụ lục 1: Bản dự thảo giải trình.
Người phụ trách: Lâm Xuyên (ngoài hợp đồng) Tên tôi, bị ghi thẳng vào ô “người phụ trách”. Không phải đề xuất, cũng không phải đang trong vòng thảo luận, mà là đã được điền sẵn.
Tôi nhìn chằm chằm vào dòng đó hơn mười giây, ngón tay thậm chí còn chưa chạm vào chuột. Ðây không phải phần tiếp nối của cuộc họp hôm qua, mà là bước đầu tiên của họ. Họ không hỏi tôi có viết hay không, mà trực tiếp định danh tôi là “ai”.
Tôi mở file đính kèm. Bản giải trình viết rất đầy đủ: bối cảnh kỹ thuật, logic module, luồng lỗi, thậm chí còn có một câu: “Trong quá trình đánh giá yêu cầu và thực hiện, chưa đánh giá đầy đủ rủi ro kết toán trong các tình huống biên.” Dưới câu này không có chữ ký, nhưng trong ngữ cảnh ngầm, vậy là đã đủ.
Tôi đóng file, rồi mở lại danh sách email.
Chưa đến hai phút sau, nhóm dự án bắt đầu có người lên tiếng:
[Bản giải trình này trước mắt dùng nội bộ, mọi người xem còn gì bổ sung không.]
[Thời gian gấp, hôm nay phải có câu trả lời cho khách.” “Phần của Lâm Xuyên nắm khá rõ, chắc sẽ ổn thôi.]
Không ai trực tiếp @ tôi. Nhưng từng câu chữ, đều là để củng cố thêm cho dòng “Người phụ trách: Lâm Xuyên”.
Tôi không trả lời nhóm. Tôi chuyển tiếp email đó về cho chính mình, đồng thời lưu lại một bản gốc riêng.
9 giờ 20, trưởng dự án đi đến chỗ tôi ngồi, giọng nói đã dịu hơn hôm qua nhiều: “Cậu xem mail rồi chứ, bản giải trình này mình tạm chạy nội bộ trước.”
Tôi ngẩng lên nhìn anh ta: “Tại sao anh lại ghi tôi là người phụ trách?”
Anh ta khựng lại một chút, rồi nói: “Chỉ là bản nội bộ, không phải bản cuối cùng mà.”
Tôi hỏi lại: “Vậy sao không ghi tên anh?”
Rõ ràng anh ta bắt đầu mất kiên nhẫn: “Giờ đừng lăn tăn mấy chuyện này, việc cần được đẩy tiến lên.”
Câu đó vừa nói ra, tôi hiểu – thái độ của anh ta đã đổi. Hôm qua còn dò xét, hôm nay đã bắt đầu ép tiến độ.
Tôi không phản bác ngay, chỉ nói: “Tôi sẽ không công nhận bản giải trình này.”
Anh ta hạ thấp giọng: “Ðừng làm căng quá, không có lợi cho cậu đâu.”
Ðây là lần đầu tiên, có người đặt từ “hậu quả” trước mặt tôi. Không nói thẳng, nhưng hàm ý rất rõ: Là người ngoài, đừng để lại dấu vết “không hợp tác”.
Tôi gật đầu: “Vậy trước tiên xóa tên tôi đi.”
Anh ta im lặng hai giây: “Lát nữa tôi sửa lại.”
Tôi không nói thêm. Nhưng tôi biết rất rõ, cái gọi là “lát nữa” của anh ta – vốn dĩ không có thời hạn.
10 giờ 30, trưởng bộ phận nghiệp vụ nhắn trong nhóm: họp nhanh để thống nhất cách nói chuyện với bên ngoài.
Tôi bị kéo thẳng vào phòng họp. Lần này không đông người: trưởng dự án, trưởng nghiệp vụ và tôi.
Cửa vừa đóng, người phụ trách nghiệp vụ liền vào thẳng vấn đề: “Hôm qua trong cuộc họp, cậu nói gì mọi người đều nghe rõ. Giờ vấn đề là – chuyện đã xảy ra rồi, thì phải có người đứng ra gánh.”
Tôi nhìn anh ta: “Ai là người khiến chuyện này xảy ra?”
Anh ta rõ ràng không ngờ tôi sẽ hỏi như vậy, khựng lại: “Giờ không phải lúc truy nguyên trách nhiệm.”
Tôi gật đầu: “Vậy thì cũng không phải tôi.”
Anh ta nhíu mày: “Cậu nhất định phải nói chuyện đến mức không còn đường lui sao?”
Tôi nói: “Chuyện đã được các anh viết không còn đường lui rồi.”
Tôi mở email ra, chỉ cho anh ta xem: “Cột ‘Người phụ tráchʼ, các anh đã điền sẵn cho tôi rồi.”
Anh ta nhìn lướt qua, sắc mặt hơi gượng gạo: “Ðó chỉ là bản nháp thôi mà.”
“Vậy sửa đi,” tôi nói.
Anh ta im lặng một lúc, rồi đổi cách diễn đạt: “Cậu là người thực thi, hiểu rõ nhất. Ðể cậu viết trước bản giải trình, sau này trách nhiệm phân thế nào sẽ tính tiếp.”
Tôi nhìn thẳng vào anh ta: “Các anh có phải đang mặc định – chỉ cần tôi viết, thì trách nhiệm cuối cùng sẽ dần dần trở thành của tôi?”
Anh ta không trả lời thẳng, chỉ nói: “Ðừng nghĩ nhiều như vậy.”
Câu này vừa thốt ra, tôi hiểu – không cần nói thêm gì nữa. Tôi đứng dậy: “Vậy thì bản giải trình này, tôi sẽ không tham gia.”
Anh ta lập tức hạ giọng, đầy đe dọa: “Lâm Xuyên, cậu nên suy nghĩ kỹ. Ngoài hợp đồng không phải lúc nào cũng có cơ hội tiếp tục hợp tác đâu.”
Ðây là lần đầu tiên, lời đe dọa được nói thẳng ra. Tôi nhìn anh ta, giọng điệu bình thản, không chút cảm xúc: “Vậy các anh cũng nên cân nhắc cho kỹ, dùng một người ngoài để gánh hậu quả, có đáng không.”
Sắc mặt anh ta biến đổi: “Cậu có thái độ gì vậy?”
“Thái độ của ranh giới.” Tôi đáp.
Tôi bước ra khỏi phòng họp, không ai gọi lại. Nhưng tôi biết, từ khoảnh khắc đó – tôi đã bị đưa vào một danh sách khác.
1 giờ chiều, có email mới gửi đến. Vẫn là bản giải trình đó, chỉ là file đính kèm đã được cập nhật. Cột “Người phụ trách” giờ để trống. Nhưng cuối bản giải trình, lại thêm một câu: “Bản giải trình này do Lâm Xuyên cung cấp nội dung hỗ trợ kỹ thuật.”
Ðây không phải là nhượng bộ – mà là một sự biến hình. Họ chuyển vai từ “người chịu trách nhiệm” thành “nguồn cung cấp thông tin”. Nghe thì có vẻ an toàn, nhưng thực chất càng âm thầm nguy hiểm hơn.
Tôi đọc kỹ từng chữ trong file, xác nhận không có nội dung nào vượt ngoài phần tôi có thể chịu trách nhiệm. Rồi, tôi đưa ra một lựa chọn. Tôi trả lời email đó – gửi đến tất cả mọi người:
“Phần hiện thực kỹ thuật là đúng sự thật, thuộc phạm vi thực thi phương án đã xác nhận. Việc đánh giá yêu cầu, xác nhận phương án và quyết định thực thi không nằm trong phạm vi trách nhiệm của tôi, tôi không tham gia các đánh giá liên quan.”
Không cảm xúc. Không chỉ trích. Chỉ là – biến ranh giới thành ngôn từ. Khoảnh khắc tôi nhấn gửi, tôi cảm nhận được rõ ràng khu làm việc bỗng trầm xuống trong chốc lát.
Vài phút sau, trưởng dự án nhắn riêng cho tôi: [Cậu viết như vậy, dễ khiến mọi chuyện trở nên khó coi hơn.]
Tôi trả lời: [Ðó vốn là hướng đi thật sự của nó.]
Anh ta rất lâu không trả lời lại. Nhưng tôi biết – chương này đã khép lại. Họ lần đầu tiên nhận ra – tôi sẽ không đứng sẵn vào vị trí mà họ định sẵn cho tôi. Còn tôi cũng rất rõ – từ giờ, họ nhất định sẽ dùng một cách khác. Một cách chính thức hơn.
