Kỳ nghỉ hè rất dài. Phần lớn bạn học bận tụ họp du lịch, tôi không có quan hệ xã giao gì, thỉnh thoảng nhận lời đi gặp mặt một lần. Phần lớn thời gian tôi đều vẽ tranh. Đến công viên dựng giá vẽ, vẽ chân dung cho người qua đường, số tiền nhận được đều đổi thành họa cụ, quyên cho viện phúc lợi trong thành phố, tiện thể quen thêm vài người bạn cùng chí hướng.
Nhưng kỳ nghỉ hè này cũng không yên ổn.
Một chiều giữa tháng tám, tôi đang dạy bọn trẻ ở viện phúc lợi vẽ màu nước. Điện thoại vang lên, là một số lạ.
“Xin hỏi là bạn học Tô Niệm phải không? Tôi là cố vấn của Học viện Tạo hình thuộc Học viện Mỹ thuật Trung ương, có một chuyện cần trao đổi trước với em. Bạn học Tô Niệm, tư cách nhập học của em hiện đang được kiểm tra lại. Có người gửi một phần tài liệu tố cáo đến phòng tuyển sinh, tố cáo thành tích kỳ liên khảo mỹ thuật cấp tỉnh của em có nghi ngờ gian lận.”
Tôi cầm điện thoại đứng tại chỗ. Đứa trẻ trong viện phúc lợi kéo góc áo tôi gọi chị. Tôi giữ tay chúng lại, cố hết sức giữ giọng ổn định. “Xin hỏi bên tố cáo là ai?”
Đối phương im lặng hai giây. “Việc này tạm thời không tiện tiết lộ. Nhưng trong tài liệu có đính kèm mấy bức tranh đối chiếu, nói rằng tác phẩm liên khảo của em có bố cục trùng lặp cao với tranh của một họa sĩ nào đó trên mạng. Phía nhà trường cần em cung cấp chứng cứ về quá trình sáng tác ban đầu trước khi khai giảng.”
Cúp điện thoại, tôi đặt điện thoại lên bàn, nhìn chằm chằm những nét vẽ nguệch ngoạc lộn xộn của bọn trẻ trên tường viện phúc lợi, trong đầu chỉ có một suy nghĩ. Ai làm?
***
Tôi lục hết giấy nháp, bản phác nhỏ, sổ ký họa của ngày thi liên khảo ngay trong đêm, còn cả toàn bộ hồ sơ luyện tập trong thời gian ôn thi. Thói quen của tôi là trước khi vẽ một bản chính thức, ít nhất phải ra ba bản phác nhỏ, từ bố cục đến sắc độ, tất cả đều giữ lại. Những thứ này chất đầy cả một giá sách, tuyến thời gian hoàn chỉnh đến mức bất kỳ giám khảo chuyên nghiệp nào nhìn một cái cũng biết là bản gốc.
Nhưng vấn đề không nằm ở đây. Vấn đề nằm ở chỗ, đối phương đã có thể làm ra “tác phẩm đối chiếu trùng lặp cao”, hoặc là tìm người mô phỏng phong cách vẽ của tôi vẽ một bức rồi cắn ngược lại, hoặc là trực tiếp trộm bản quá trình của tôi đăng lên mạng, rồi tuyên bố tôi sao chép “họa sĩ mạng”.
Bất kể là kiểu nào, đều cần phải nhìn thấy tranh của tôi. Mà người có thể tiếp xúc với tranh của tôi, phạm vi rất nhỏ.
Tôi gọi một cuộc điện thoại. “Mẹ, loạt tác phẩm con tham gia liên khảo cấp tỉnh, sau khi thi xong để ở đâu?”
“Ở nhà mà, trong cái tủ phòng vẽ của con, con quên rồi à?”
“Mẹ giúp con xem thử, có còn đủ không.”
Đầu dây bên kia truyền đến tiếng lục tủ. Năm phút sau, giọng mẹ tôi thay đổi. “Niệm Niệm, thiếu hai tờ. Chính là bản phác nhỏ của nhóm sáng tác chủ đề con nộp trong kỳ liên khảo. Cửa tủ không có dấu vết bị cạy, nhưng gần đây mẹ ra ngoài hình như có một lần quên khóa cửa.”
Căn nhà đó là nhà sau này cha tôi đổi cho chúng tôi, chìa khóa có ba chiếc, mẹ tôi một chiếc, tôi một chiếc, còn một chiếc dự phòng treo trong hộp chìa khóa ở huyền quan. Tính mẹ tôi qua loa, thỉnh thoảng ra ngoài không khóa cửa cũng hợp tình hợp lý. Ai đã vào nhà tôi, lấy đi bản phác nhỏ của tôi?
Tôi không báo cảnh sát, cũng không gọi điện chất vấn bất kỳ ai, tôi làm hai việc.
Thứ nhất, liên hệ với thầy phòng vẽ mà tôi theo học từ năm lớp mười một. Thầy là một trong những giám khảo chấm liên khảo mỹ thuật cấp tỉnh, có trọng lượng trong giới. Tôi kể tình hình với thầy, thầy nghe xong chỉ nói một câu. “Em sắp xếp toàn bộ bản quá trình, ghi chép luyện tập, tuyến thời gian của em thành tập, thầy giúp em viết một bản ý kiến giám định chuyên môn. Tranh của em là thầy nhìn em trưởng thành từng chút một, nét bút và thói quen dùng màu không thể bị mô phỏng đúng chỗ.”
Thứ hai, tôi đi kiểm tra tài khoản “họa sĩ mạng” kia. Thời gian đăng ký là cuối tháng bảy, cũng chính là sau khi điểm thi đại học được công bố. Tài khoản chỉ đăng ba bức tranh, vừa hay là “bản nhái cao cấp” của nhóm chủ đề liên khảo của tôi. Thời gian đăng muộn hơn ngày thi liên khảo của tôi năm tháng. Thô bạo đến nực cười. Nhưng thứ đối phương đánh cược chính là khoảng chênh lệch thời gian.
Tác phẩm gốc của kỳ liên khảo được lưu trữ ở cơ quan chấm thi, trong tay thí sinh chỉ có bản phác nhỏ và bài luyện tập. Chỉ cần trộm bản phác nhỏ của tôi, rồi làm giả một bản ghi đăng mạng “sớm hơn”, tuyến thời gian sẽ không khớp. Đáng tiếc bọn họ không biết một chuyện. Từ cấp hai, tôi đã có một thói quen, mỗi khi vẽ xong một bản chính thức, tôi sẽ dùng điện thoại chụp lại toàn bộ quá trình, bao gồm bảng pha màu, góc độ khung vẽ, ánh sáng ngoài cửa sổ, thậm chí là cốc nước và đồ ăn vặt đặt trên bàn ngày hôm đó. Những bức ảnh này đều tự động đồng bộ lên đám mây, mỗi tấm đều có dấu thời gian chụp không thể sửa đổi.
Tôi sắp xếp xong toàn bộ tài liệu, không trực tiếp nộp cho phòng tuyển sinh. Tôi đi tìm cha tôi trước, không phải cầu ông giúp, mà là đi xác nhận một chuyện. “Cha, gần đây Tô Dao có từng đến căn nhà của mẹ con không?”
Cha tôi đang uống trà trong phòng sách, nghe thấy câu này liền đặt cốc xuống. “Con hỏi chuyện này làm gì?”
“Tranh của con bị trộm ba tờ, là bản phác nhỏ dùng cho kỳ liên khảo. Có người lấy đi làm giả tài liệu tố cáo, nói con gian lận thi cử, bên Học viện Mỹ thuật Trung ương đang kiểm tra lại tư cách nhập học của con.”
Sắc mặt cha tôi thay đổi, không phải phẫn nộ, mà là một loại chột dạ rất vi diệu.
“Cha,” tôi nhìn chằm chằm ông, “chìa khóa dự phòng có phải từng bị ai lấy đi không?”
Ông không nói gì, nhưng ngón tay gõ hai cái trên mép chén trà, đây là động tác thói quen trước khi ông nói dối.
“Là cha đưa cho Trần Mỹ, hay là Tô Dao tự đến lấy?”
Im lặng.
“Cha, con không truy cứu chuyện chìa khóa. Con chỉ cần cha nói với con một câu thật lòng.”
Lại là im lặng.
Sau đó ông mở miệng, giọng rất thấp. “Tháng trước Trần Mỹ đến tìm cha lấy đồ, nói muốn đến chỗ mẹ con đưa ít trái cây bồi lễ. Cha cho cô ấy mượn chìa khóa dự phòng. Mẹ con không ở nhà, cha cũng không biết.”
Tôi đứng dậy. “Con hiểu rồi. Cảm ơn cha.”
“Niệm Niệm,” ông gọi tôi lại, “chuyện này để cha xử lý?”
“Không cần.” Tôi đi đến cửa rồi quay đầu nhìn ông một cái. “Cha xử lý không nổi đâu.”
Sau khi về, tôi làm chuyện thứ ba. Tôi gửi một tin nhắn cho Tô Dao. [Dao Dao, bản phác nhỏ liên khảo của tôi mất ba tờ, cô biết ở đâu không?]
Cô ta trả lời ngay: [Không biết, liên quan gì đến tôi?]
Tôi lại gửi một tin: [Tài khoản họa sĩ mạng kia, số điện thoại đăng ký có đuôi 8709. Cô nghĩ xem số này cô có quen không?]
Lần này cô ta không trả lời ngay. Qua đúng bảy phút, cô ta gửi đến một câu: [Ý chị là gì?]
Đuôi số 8709 là số điện thoại của Tô Thần, tôi đoán thôi. Nhưng phản ứng của cô ta nói cho tôi biết, tôi đoán đúng rồi. Tôi không tiếp tục trả lời.
***
Ngày hôm sau, tôi gửi toàn bộ tài liệu đầy đủ đến phòng tuyển sinh Học viện Mỹ thuật Trung ương, bao gồm toàn bộ hồ sơ sáng tác từ cấp hai đến lớp mười hai, ý kiến giám định của thầy, ảnh chụp dấu thời gian trên đám mây, cũng như đối chiếu thời gian đăng ký và thời gian đăng bài của tài khoản “họa sĩ mạng” kia.
Đồng thời gửi kèm một bản giấy cho Viện Khảo thí Giáo dục cấp tỉnh. Trên mặt phong bì, tôi viết một câu: “Sự thật thắng hơn giả tạo.”
Ba ngày sau, phòng tuyển sinh Học viện Mỹ thuật Trung ương gọi điện lại. “Bạn học Tô Niệm, việc kiểm tra đã hoàn tất. Thành tích liên khảo của em chân thực và hợp lệ, tư cách nhập học không có vấn đề. Cái gọi là tranh đối chiếu được cung cấp trong tài liệu tố cáo, sau khi so sánh chuyên môn, xác định là bản mô phỏng về sau, tồn tại khác biệt rõ ràng về nét bút và mâu thuẫn thời gian với tác phẩm gốc của em. Ngoài ra, chúng tôi đã chuyển tài liệu giả mạo liên quan đến bộ phận giám sát kỷ luật của nhà trường.”
Cúp điện thoại, tôi dựa vào lưng ghế, thở ra một hơi thật dài.
Ve ngoài cửa sổ vẫn đang kêu, đèn phòng vẽ vẫn sáng. Tôi cầm bút lên, bắt đầu vẽ bức tiếp theo.
***
Trước khi khai giảng, hậu quả của chuyện này đến nhanh hơn tôi tưởng.
Viện khảo thí cấp tỉnh can thiệp điều tra tài khoản “họa sĩ mạng” kia. Bộ phận kỹ thuật rất nhanh đã xác định được người đăng ký thật của số điện thoại, Tô Thần. mười lăm tuổi, vị thành niên.
Viện khảo thí không công khai xử lý, nhưng thông qua kênh nhà trường, gửi một bản thông báo đến trường trung học của Tô Thần. Nội dung đại khái là: học sinh này bị nghi ngờ làm giả tài liệu tố cáo, gây nhiễu loạn trật tự tuyển sinh đại học, tình tiết nghiêm trọng. Xét thấy là vị thành niên, xử phạt cảnh cáo nghiêm trọng, ghi vào hồ sơ cá nhân.
Tin tức nổ tung trong nhóm phụ huynh địa phương.
“Con trai út của Tô Kiến Quốc? Làm giả tài liệu tố cáo chị ruột mình?”
“Ruột thịt mà cũng ác như vậy? Không đúng, cùng cha khác mẹ.”
“Con trai con gái do Trần Mỹ dạy ra, đúng là có phong cách của cô ta.”
Tối hôm đó, cha tôi uống rất nhiều rượu. Khi ông gọi điện cho tôi, lưỡi đã líu lại. “Niệm Niệm, chuyện của em trai con, cha thay nó xin lỗi con.”
“Cha, nó không phải em trai con.”
Đầu dây bên kia rất yên tĩnh.
“Nó là con trai của cha và Trần Mỹ, không liên quan gì đến con.” Tôi cúp điện thoại.
***
Đầu tháng chín, tôi kéo vali đứng trước cổng Học viện Mỹ thuật Trung ương.
Mẹ tôi đưa tôi đến nhà ga, không đi cùng tôi đến Bắc Kinh. Bà nhét cho tôi một phong bì, nói đến trường rồi hãy mở. Tôi ổn định xong ở ký túc xá, mở phong bì ra, bên trong là một lá thư viết tay và ba ngàn tệ tiền mặt. Trên thư chỉ có mấy dòng chữ, nét chữ của bà xiêu xiêu vẹo vẹo, nhìn ra mỗi nét đều dùng sức.
[Niệm Niệm:
Con là chuyện đáng tự hào nhất đời mẹ.
Trước đây tính mẹ không tốt, khiến con chịu ấm ức rồi.
Từ hôm nay trở đi, con cứ tiến về phía trước, không cần tranh khí cho mẹ nữa.
Con hãy sống vì chính mình.
Mẹ sẽ chăm sóc tốt bản thân.]
Tôi cầm tờ giấy đó ngồi rất lâu… không khóc. Chỉ là đột nhiên cảm thấy có thứ gì đó được dỡ khỏi vai,… nhẹ đi rồi.
