Ngày thứ tám.
Chín giờ sáng hôm sau, tôi nhận được email từ bên quản lý dịch vụ outsourcing. Tiêu đề rất khuôn mẫu: “Thông báo khởi động quy trình quyết toán.”
Khi tôi mở ra, thứ đập vào mắt tôi không phải số tiền, mà là một câu: “Vui lòng ký tên vào file đính kèm ‘Tuyên bố xác nhận quyết toán và từ bỏ tranh chấp’ trước 17h hôm nay. Quá hạn sẽ ảnh hưởng đến tiến độ thanh toán.”
Tôi mở file đính kèm ra xem, cả người lại bình tĩnh một cách lạ thường.
Bản Tuyên bố chỉ có hai trang, nhưng viết thẳng thừng hơn bất kỳ tài liệu nào trước đó: “Tôi xác nhận không có bất kỳ tranh chấp nào với bên dự án. Tôi xác nhận sẽ không đưa ra bất kỳ phản đối nào liên quan đến trách nhiệm dự án. Tôi xác nhận đây là lần quyết toán cuối cùng, sẽ không truy cứu bất kỳ điều gì sau này.”
Ðây không phải là xác nhận quyết toán, mà là bịt miệng. Ðiều họ muốn không phải là chuyển tiền cho tôi, mà là bắt tôi thừa nhận từ đầu đến cuối tôi chưa từng bị đối xử bất công. Chỉ cần tôi ký, họ sẽ có thể coi tất cả những chuyện đã xảy ra là “hai bên đồng thuận”.
Từ đó trở đi, bất kể ai đã từng ghi tên tôi vào bản xác nhận trách nhiệm, từng chặn thẻ ra vào của tôi, từng dùng cam kết để ép tôi, tất cả sẽ được gói gọn trong một câu: “Hiểu nhầm trong quy trình thôi.”
Tôi đóng bản tuyên bố lại, nhắn cho người phụ trách outsourcing: [Tôi không ký bản từ bỏ tranh chấp này. Quyết toán thực hiện theo hợp đồng.]
Anh ta gần như trả lời ngay: [Lâm Xuyên, đừng làm thế, đây chỉ là mẫu chuẩn, ai cũng ký cả.”
Tôi đáp lại: “Anh chỉ cho tôi xem dòng nào trong hợp đồng có quy định này.”
Anh ta gửi một đoạn ghi âm thoại, giọng lộ rõ sự bức xúc: “Anh giờ đâu còn trong dự án nữa, sao còn phải cố chấp vậy? Anh không ký, chúng tôi cũng khó làm. Bên dự án nói anh trước đó đã không phối hợp, đã đủ phiền phức rồi, giờ còn kéo dài quyết toán, họ sẽ đưa anh vào danh sách đen đấy.”
Danh sách đen. Cuối cùng thì từ này cũng được lôi ra khỏi gầm bàn. Tôi ngồi trên ghế, nhìn chằm chằm vào màn hình, đột nhiên thấy tất cả mọi việc này vô cùng quen thuộc. Từ đầu đến cuối, họ chưa từng muốn giải quyết vấn đề. Họ chỉ muốn đè tất cả những rủi ro có thể quay ngược lại lên người yếu nhất. Giá trị của nhân viên outsourcing, không phải là sức lao động, mà là: “dễ kiểm soát”.
Tôi nhắn lại một câu: [Anh có thể đưa tôi vào bất kỳ danh sách nào. Nhưng anh không thể bắt tôi ký những lời tôi chưa từng nói.]
Ðối phương im lặng một lúc, rồi nhắn lại một dòng: [Vậy thì anh cứ chờ bị kéo dài thanh toán đi.]
Tôi không trả lời nữa. Tôi mở lại hợp đồng, lấy từng điều khoản về quyết toán ra, viết thành một email. Người nhận là quản lý outsourcing, nhân sự, pháp chế, và cc trưởng bộ phận nghiệp vụ.
Email chỉ có ba đoạn: “Tôi xác nhận phạm vi quyết toán và số giờ công là sự thật. Tôi từ chối ký bất kỳ bản tuyên bố từ bỏ tranh chấp nào không có trong hợp đồng. Tôi đề nghị hoàn tất quyết toán trong thời hạn quy định của hợp đồng. Nếu chậm trễ, vui lòng nêu rõ căn cứ.” Tôi cũng đính kèm ảnh chụp bản tuyên bố từ chối tranh chấp.
Ðây là lựa chọn tôi đã đưa ra. Tôi không van xin, cũng không cãi cọ. Tôi chỉ mang những con chữ ra trước mắt họ, để họ tự quyết định: Có muốn biến việc quyết toán thành một điểm rủi ro mới hay không.
11 giờ trưa, pháp chế phản hồi email.
Nội dung rất ngắn: “Bản Tuyên bố là văn bản quy trình nội bộ của bên quản lý outsourcing, không phải tài liệu pháp lý của công ty. Công ty chỉ xác nhận rằng việc quyết toán cần tuân theo hợp đồng.”
Tôi đọc xong, bật cười. Họ bắt đầu cắt đứt trách nhiệm rồi. Hôm qua, trong buổi họp rà soát, pháp chế đứng về phía rủi ro. Hôm nay đến phần quyết toán, họ lập tức đẩy trách nhiệm về phía bên quản lý outsourcing. Không phải vì họ tốt bụng, mà vì họ phát hiện ra tôi sẽ lưu lại từng câu từng chữ.
Với tôi, việc họ “cắt đứt” không phải là chuyện xấu. “Cắt đứt” nghĩa là: Ðừng ai mong lại dùng câu ‘công ty yêu cầuʼ để ép tôi nữa.
1 giờ chiều, nhân sự gọi điện cho tôi, giọng nói lịch sự hơn trước rất nhiều. “Lâm Xuyên, chúng tôi đã thấy email về quyết toán. Nếu anh đồng ý ký theo mẫu, quy trình sẽ nhanh hơn rất nhiều.”
Tôi nói: “Trong mẫu có ghi từ bỏ tranh chấp. Tôi không từ bỏ.”
Cô ấy ngập ngừng hai giây: “Các bạn bên ngoài (outsource) đều ký cả.”
Tôi đáp lại: “Đó là lựa chọn của họ, không phải nghĩa vụ của tôi.”
Lần đầu tiên, giọng cô ấy trở nên mềm mỏng hơn: “Anh làm vậy, khiến chúng tôi rất khó xử.”
Tôi nói: “Tôi cũng đang khó xử.”
Cô ấy im lặng một lúc, đổi cách tiếp cận: “Vậy, anh muốn gì?”
Tôi nói: “Tôi chỉ muốn được quyết toán theo hợp đồng, không có điều kiện đi kèm.”
Cô ấy lại im lặng, như đang đánh giá xem câu trả lời này có đẩy mọi việc vào tình thế phức tạp hơn không. Cuối cùng, cô nói: “Tôi sẽ đi điều phối lại.”
Sau khi cúp máy, tôi nhìn vào cuốn sổ trên bàn, bỗng nhiên nhận ra mình không còn cảm thấy lo lắng. Trước đây, gặp những chuyện thế này, tôi sẽ theo bản năng tìm cách xoa dịu, tìm một ai đó nói câu “thôi bỏ qua đi”. Giờ thì không còn nữa. Bởi vì tôi hiểu một điều: Chỉ cần tôi vì muốn “xong nhanh” mà ký vào những thứ đó. Thì sau này ai cũng sẽ học được cùng một cách:
Dùng quy trình để kéo dài.
Dùng mẫu biểu để chèn ép.
Dùng quyết toán để uy hiếp.
Ba giờ chiều, bên quản lý outsource gửi email mới: “Sau khi trao đổi với bên dự án, có thể không cần ký bản từ bỏ tranh chấp, nhưng cần ký giấy xác nhận quyết toán. Giấy xác nhận chỉ xác nhận số giờ và số tiền, không liên quan đến trách nhiệm.”
Tôi mở file đính kèm, đọc kỹ từng dòng. Không có đoạn từ bỏ tranh chấp. Không có phần gánh chịu hậu quả. Không có câu “đây là quyết toán cuối cùng và không thể truy cứu sau này.”
Chỉ đơn thuần là một bảng xác nhận số tiền. Tôi không vội ký.
Trước tiên, tôi trả lời email: “Xin xác nhận giấy xác nhận quyết toán là tài liệu bắt buộc duy nhất, và không đính kèm bất kỳ tuyên bố từ bỏ nào khác. Nếu xác nhận, tôi sẽ ký.”
Ðây là lựa chọn thứ hai trong chương này mà tôi đã đưa ra. Tôi không đánh cược vào lời hứa suông. Tôi chỉ cần họ viết rõ ràng bằng văn bản.
Mười phút sau, họ trả lời: “Xác nhận. Giấy xác nhận quyết toán là tài liệu bắt buộc duy nhất.”
Tôi lưu lại email, ký tên, gửi lại. Hành động dứt khoát, không thêm một lời nào.
Sáu giờ ba mươi, tôi nhận được tin nhắn thông báo tiền đã vào tài khoản. Số tiền không lớn, nhưng nó mang một ý nghĩa đặc biệt: Họ từng cố dùng số tiền đó để xiết tôi lại. Cuối cùng lại phải tự buông ra theo đúng hợp đồng.
Tối hôm đó, khi tôi chuẩn bị tắt máy, Trưởng dự án bất ngờ nhắn tin cho tôi: [Kỹ thuật của anh không có vấn đề gì, nhưng cách làm việc của anh quá cứng.]
Tôi nhìn dòng tin đó mấy giây. Ðây không phải là lời xin lỗi, cũng không phải hòa giải. Mà là lần cuối cùng anh ta cố biến vấn đề thành “tính cách”, chứ không phải vấn đề hệ thống. Chỉ cần đổ cho “anh quá cứng”, thì sẽ không cần thừa nhận “chúng tôi quá trơ trẽn”.
Tôi trả lời: [Tôi không cứng, chỉ là nếu tôi không cứng, các anh sẽ còn cứng hơn.]
Anh ta không trả lời nữa.
Tôi chụp màn hình cuộc trò chuyện, Lưu vào cùng thư mục tài liệu. Không phải để kiện cáo gì thêm, mà vì đó đã trở thành thói quen. Từ nay về sau, tôi sẽ không để bất kỳ ai dùng một câu nói miệng, đẩy cuộc đời tôi đi xa thêm một bước.
Sáng hôm sau, tôi đi phỏng vấn ở một công ty khác. Không phải vì cần chứng minh điều gì, mà vì tôi không muốn quay lại cái cơ chế cũ đó nữa. Lễ tân đưa cho tôi một tờ đơn. Hỏi lý do nghỉ việc ở công ty cũ.
Tôi suy nghĩ một chút, rồi chỉ viết một dòng: “Ranh giới trách nhiệm trong dự án không rõ ràng, từ chối gánh chịu rủi ro không thuộc về mình.”
Viết xong, tôi đặt bút xuống, ngẩng đầu nhìn ra con phố ngoài cửa kính. Nắng rất sáng. Dòng xe vẫn đều đặn.
Thế giới này không vì tôi rời khỏi công ty cũ mà thay đổi điều gì. Nhưng tôi biết, có một điều đã thay đổi. Tôi sẽ không bao giờ, chỉ để giữ lấy một công việc, mà ký vào một văn bản đẩy chính mình xuống vực. Tôi cũng sẽ không bao giờ, vì cái gọi là “giữ thể diện” mà gánh thay hậu quả cho những người không dám chịu trách nhiệm.
Tôi chỉ là một người làm outsource. Nhưng tôi không phải là người cuối cùng gánh mọi trách nhiệm.
HẾT.
